زینب واعظ محرابی
این نبرد در ۲۶ آبان ۱۳۵۹، در شرایطی رقم خورد که ارتش بعث عراق با تکیه بر تجهیزات سنگین و تصور پیروزی سریع وارد خاک ایران شده بود، اما حضور و هماهنگی ارتش، سپاه، نیروهای مردمی و گروه جنگهای نامنظم، معادلات دشمن را تغییر داد و یکی از نخستین پیروزیهای مهم ایران در دوران دفاع مقدس را رقم زد.
آغاز اشغال
جنگ تحمیلی در شرایطی آغاز شد که دشمن تصور میکرد ایران به دلیل شرایط پس از انقلاب، توانایی لازم برای مقاومت طولانی را ندارد. ارتش عراق در آخرین روز شهریور۱۳۵۹ با استفاده از تعداد زیادی لشکر زرهی، مکانیزه و نیروهای ویژه، حمله گستردهای را در سراسر مرزهای غربی و جنوبی آغاز کرد. هدف صدام تنها اشغال چند منطقه مرزی نبود، بلکه او به دنبال آن بود که با یک حمله سریع، بخشهای مهمی از ایران را تصرف کند و کشور را در موقعیتی قرار دهد که امکان ادامه دفاع برایش دشوار شود.
در جبهه جنوب، عراق سه محور اصلی را برای پیشروی در نظر گرفته بود. تصرف دزفول، فشار بر اهواز و اشغال خرمشهر و آبادان از اهداف اصلی دشمن به شمار میرفت. در این میان، سوسنگرد به دلیل قرار گرفتن در مسیر راههای مواصلاتی اهواز، جایگاه مهمی در نقشه نظامی عراق داشت. فرماندهان عراقی با بررسی منطقه به این نتیجه رسیده بودند که جاده بستان ـ سوسنگرد میتواند یکی از مسیرهای مناسب برای انتقال نیرو و تجهیزات به سمت اهواز باشد.
با آغاز حمله دشمن، نیروهای سپاه پاسداران، نیروهای مردمی و یگانهای ارتش در منطقه تلاش کردند با امکانات محدود، سرعت پیشروی عراق را کاهش دهند. شرایط برای نیروهای ایرانی آسان نبود؛ چرا که دشمن با تجهیزات سنگین و برنامهریزی قبلی وارد میدان شده بود، اما مقاومت نیروهای حاضر در منطقه باعث شد ارتش عراق نتواند به سرعت به تمام اهداف خود برسد.
با این حال، دشمن توانست در روزهای ابتدایی جنگ بخشهایی از منطقه را اشغال کند و سرانجام در ۶ مهر ۱۳۵۹ وارد سوسنگرد شود. نیروهای عراقی پس از تصرف شهر، برای جلوگیری از حمله نیروهای ایرانی، تانکهای خود را در اطراف منطقه مستقر و تلاش کردند موقعیت خود را تثبیت کنند. آنان تصور میکردند با توجه به کمبود نیروهای مدافع، سوسنگرد به راحتی در اختیارشان باقی خواهد ماند. اما محاسبات دشمن درباره سوسنگرد دقیق نبود، اشغال یک شهر به معنای پایان مقاومت نبود. نیروهای ایرانی که در منطقه حضور داشتند، تلاش خود را برای بازپسگیری شهر آغاز کردند و اهمیت سوسنگرد باعث شد این منطقه به یکی از محورهای اصلی درگیریهای ماههای نخست جنگ تبدیل شود.
شهر در محاصره
پس از ورود نیروهای عراقی به سوسنگرد، مردم شهر روزهای دشواری را پشت سر گذاشتند. حملات توپخانهای و بمبارانهای دشمن، امنیت مردم را به خطر انداخته بود و بسیاری از خانوادهها برای حفظ جان خود مجبور به ترک شهر شدند. سوسنگرد که مرکز سیاسی شهرستان دشت آزادگان بود، به دلیل موقعیت نظامی خود، به یکی از مهمترین نقاط درگیری تبدیل شده بود.
در چنین شرایطی، مدافعان شهر تلاش کردند با وجود کمبود امکانات، مانع از تثبیت کامل حضور دشمن شوند. نیروهای سپاه، گروههای مردمی و نیروهای نظامی حاضر در منطقه با اجرای عملیاتهای شناسایی و مقابلهای، اطلاعات لازم را درباره وضعیت دشمن جمعآوری میکردند و برای طراحی عملیات آزادسازی آماده میشدند.
مقاومت در سوسنگرد تنها یک درگیری نظامی نبود، بلکه آزمونی برای هماهنگی نیروهای مختلف کشور بود. در آن روزها، ارتش تجربه و توان تجهیزات نظامی خود را در اختیار داشت، سپاه و نیروهای مردمی نیز با شناخت منطقه و انگیزه حضور در میدان، نقش مهمی ایفا میکردند. در کنار این نیروها، گروه جنگهای نامنظم به فرماندهی شهید مصطفی چمران نیز در منطقه فعال بود و تلاش میکرد با شیوههای متفاوت، فشار بیشتری بر دشمن وارد کند. شهید چمران از جمله فرماندهانی بود که حضورش در میدان نبرد، تنها به مدیریت از پشت جبهه محدود نمیشد. او در شرایط دشوار جنگی در کنار نیروهای خود حضور داشت و تلاش میکرد با استفاده از نیروهای داوطلب و امکانات موجود، مانع از پیشروی بیشتر دشمن شود.
در سوی دیگر، ارتش عراق پس از اشغال سوسنگرد تلاش کرد از این موقعیت برای پیشروی بیشتر استفاده کند. نیروهای بعثی از شمال سوسنگرد به سمت حمیدیه حرکت کردند و تلاش داشتند مسیر اهواز ـ سوسنگرد را تحت کنترل خود بگیرند. سرعت پیشروی یگانهای مکانیزه عراق، نگرانی زیادی ایجاد کرده بود؛ زیرا ادامه این وضعیت میتوانست خطر نزدیک شدن دشمن به اهواز را افزایش دهد. در چنین شرایطی، آزادسازی سوسنگرد دیگر فقط یک هدف نظامی نبود، بلکه به مسألهای مهم برای جلوگیری از گسترش نفوذ دشمن در خوزستان تبدیل شده بود. فرماندهان میدانستند که هر روز تأخیر، شرایط را برای نیروهای داخل شهر سختتر خواهد کرد.
تصمیم سرنوشت ساز
با افزایش فشار دشمن و بحرانیتر شدن شرایط سوسنگرد، ضرورت انجام یک عملیات سریع برای شکستن محاصره شهر بیشتر از گذشته احساس میشد. مسئولان نظامی و نیروهای حاضر در منطقه میدانستند که ادامه این وضعیت میتواند مدافعان شهر را در شرایط بسیار سختی قرار دهد. از سوی دیگر، باقی ماندن سوسنگرد در اختیار ارتش عراق، این امکان را به دشمن میداد که از این منطقه به عنوان پایگاهی برای ادامه فشار بر اهواز و مناطق اطراف استفاده کند.
در همین شرایط، خبر وضعیت سوسنگرد به تهران رسید. امام خمینی(ره) بر ضرورت آزادسازی شهر تأکید و این پیام را منتقل کردند که نباید اجازه داد دشمن در این منطقه تثبیت شود. جمله معروف ایشان که «مگر جوانان اهواز مردهاند که اهواز سقوط کند»، نشاندهنده اعتمادی بود که به نیروهای حاضر در میدان وجود داشت و تأکیدی بر این نکته که سرنوشت نبرد تنها با امکانات نظامی تعیین نمیشود، بلکه حضور نیروهای مصمم نیز نقش مهمی دارد.
پس از این تأکید، تلاشها برای طراحی عملیات آزادسازی افزایش یافت. شرایط منطقه به گونهای بود که امکان یک عملیات طولانی وجود نداشت. نیروهای داخل شهر تحت فشار بودند و هر ساعت تأخیر میتوانست وضعیت آنان را دشوارتر کند. به همین دلیل، فرماندهان تلاش کردند با استفاده از توان موجود، عملیاتی هماهنگ را طراحی کنند.
در این عملیات قرار بود نیروهای مختلف در کنار یکدیگر عمل کنند. لشکر ۹۲ زرهی اهواز به عنوان یکی از یگانهای مهم ارتش، نیروهای سپاه، گروه جنگهای نامنظم شهید مصطفی چمران و نیروهای مردمی هر کدام بخشی از مسئولیت عملیات را بر عهده داشتند. اما در آستانه آغاز عملیات، مسألهای مهم پیش آمد که میتوانست سرنوشت نبرد را تغییر دهد. حضور تیپ۲ زرهی لشکر ۹۲ در عملیات، نقش اساسی در موفقیت طرح داشت، اما به دلیل مخالفت بنی صدر، رئیسجمهور وقت، حرکت این تیپ با مشکل روبهرو شد. حذف این یگان میتوانست توان عملیاتی نیروهای ایرانی را کاهش دهد و شرایط را برای مدافعان سوسنگرد دشوارتر کند.
در آن شب حساس، شهید آیتالله خامنهای که در آن زمان نماینده امام در شورای عالی دفاع بودند، موضوع را پیگیری کردند. پس از گفتوگو با امام خمینی(ره)، تأکید شد که تیپ باید در عملیات شرکت کند. پس از آن، نامهای فوری به فرمانده لشکر ۹۲ زرهی ارسال شد. در این نامه، بر اهمیت سرعت عمل و جلوگیری از تأخیر در عملیات تأکید شده بود؛ زیرا شرایط شهر به گونهای بود که هرگونه تعلل میتوانست پیامدهای سنگینی داشته باشد.
شکستن محاصره
صبح۲۶ آبان ۱۳۵۹، عملیات آزادسازی سوسنگرد آغاز شد. نیروهای ارتش، سپاه و گروه جنگهای نامنظم با همکاری یکدیگر وارد عمل شدند. هدف اصلی، شکستن حلقه محاصره و باز کردن راه ورود نیروهای ایرانی به شهر بود.
نبرد آسانی در پیش نبود. نیروهای عراقی در اطراف شهر مواضع دفاعی ایجاد کرده بودند و از تجهیزات سنگین استفاده میکردند. در مقابل، نیروهای ایرانی باید با سرعت عمل بالا، خطوط دشمن را میشکستند و اجازه نمیدادند نیروهای عراقی فرصت سازماندهی دوباره پیدا کنند.
در این عملیات، نقش ارتش بسیار مهم بود. یگانهای زرهی و پشتیبانی هوایی ارتش توانستند فشار قابل توجهی بر نیروهای دشمن وارد کنند. در کنار آن، نیروهای سپاه و رزمندگان مردمی نیز با شناخت منطقه و انگیزه بالا در میدان حضور داشتند. همکاری این نیروها باعث شد عملیات با وجود دشواریها به نتیجه برسد.
شهید چمران نیز در جریان این نبرد حضور فعال داشت. او که تجربه حضور در جبهههای مختلف را داشت، در کنار نیروهای خود برای شکستن محاصره تلاش کرد.
سرانجام با پیشروی نیروهای ایرانی، حلقه محاصره شکسته و نیروهای عراقی مجبور به عقبنشینی شدند. سوسنگرد آزاد شد و یکی از مهمترین اهداف دشمن در جبهه جنوب ناکام ماند.
تجربه تاریخی سوسنگرد
آزادسازی سوسنگرد را نمیتوان فقط یک پیروزی نظامی دانست، اهمیت این عملیات در شرایطی بود که جنگ هنوز در ماههای ابتدایی خود قرار داشت و بسیاری از روشها و شیوههای مقابله با دشمن در حال شکلگیری بود. این عملیات نشان داد که نیروهای ایرانی با وجود مشکلات فراوان، توانایی هماهنگی و اجرای عملیاتهای پیچیده را دارند.
یکی از مهمترین نتایج آزادسازی سوسنگرد، تجربه همکاری میان ارتش، سپاه و نیروهای مردمی بود. این همکاری در ادامه جنگ به یکی از عوامل مهم موفقیت عملیاتهای بزرگتر تبدیل شد. نیروها در سوسنگرد آموختند که استفاده درست از ظرفیتهای موجود، شناخت دقیق میدان و تصمیمگیری سریع، میتواند کمبودهای تجهیزاتی را تا حد زیادی جبران کند.
از سوی دیگر، این عملیات نشان داد که محاسبات اولیه دشمن درباره شرایط ایران درست نبوده است. ارتش عراق تصور میکرد با استفاده از برتری نظامی میتواند اهداف خود را به سرعت محقق کند، اما مقاومت نیروهای ایرانی و توانایی سازماندهی آنان، این تصور را تغییر داد.